← Tüm Makaleler
7 Kasım 2026
Ticaret Hukuku

Ticari Defterlerin Delil Niteliği Nedir?

Ticaret Hukuku

Ticari Defterlerin Delil Niteliği Nedir?

Av. Hakan Yıldız · Gebze / Kocaeli

Kısa Cevap: Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 222 uyarınca, bir tacirin usulüne uygun tutulmuş ticari defterlerindeki kayıtlar, o tacir aleyhine kesin delil sayılır. Bu kayıtların tacir lehine delil olarak kullanılabilmesi için ise, karşı tarafın defterlerinde de aynı mahiyette uyumlu kayıtların bulunması, karşı tarafın tacir olmaması veya defter tutma zorunluluğu bulunmayan bir tacirin defter ibraz etmemesi gerekir.

Detaylı Açıklama

Ticari Defter Tutma Yükümlülüğü

Türk Ticaret Kanunu m. 64 ve devamı, tacirlerin ticari işlerine ilişkin defter tutma yükümlülüğünü düzenler. Günlük defter, büyük defter ve envanter defteri gibi defterler, Vergi Usul Kanunu ve Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ne uygun biçimde tutulmalıdır. Usulüne uygun tutulmayan, açılış ve kapanış tasdikleri yapılmamış defterler, delil olarak değerlendirilmede sorun yaratabilir.

Defterlerin Sahibi Aleyhine Kesin Delil Olması

HMK m. 222/3 uyarınca, bir tacirin ticari defterlerindeki kayıtlar, kendi aleyhine kesin delil sayılır. Bu, tacirin kendi defterine kaydettiği bir alacak veya borcun, karşı tarafça ileri sürülmesi hâlinde, tacirin bu kayda aykırı iddialarda bulunamaması anlamına gelir. Bu kural, dürüstlük ilkesi ve tacirlerin kendi kayıtlarına güvenilir olması gerektiği düşüncesine dayanır.

Defterlerin Sahibi Lehine Delil Olabilmesinin Şartları

Bir tacirin defter kayıtlarının kendisi lehine delil olarak kullanılabilmesi, daha sıkı şartlara bağlıdır. HMK m. 222/4-5 uyarınca, lehine delil olarak ileri sürülen kayıtların, karşı tarafın defterlerinde de uyumlu biçimde yer alması gerekir; taraflardan birinin defter tutmaması veya mahkemece istenmesine rağmen ibraz etmemesi hâlinde, diğer tarafın kayıtları, tek başına ispat aracı olarak değerlendirilebilir. Ancak bir tarafın ispatını salt karşı tarafın defterine hasretmediği (başka delillerle de desteklediği) durumlarda, karşı tarafın defter ibraz etmemesinin sonuçları HMK m. 220'deki genel kurallara göre belirlenir.

Yargıtay Uygulamasından Bir Örnek

Yargıtay 23. Hukuk Dairesi'nin 2015/5491 E., 2016/506 K. sayılı kararında, bir ilan bedeli alacağının tahsili amacıyla başlatılan icra takibine yapılan itirazın iptali davasında, davacının alacağını yalnızca kendi ticari defterlerindeki kayıtlara dayandırdığı, ancak karşı tarafın imzasını taşıyan bir cari hesap mutabakat belgesi veya imzalı fatura/ekstre sunamadığı tespit edilmiştir. Mahkeme, davacının kendi tek taraflı olarak düzenleyebileceği defter ve kayıtlarına dayanarak alacağını ispatlayamayacağını, bu alacağı başka delillerle de desteklemesi gerektiğini belirtmiştir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 2011/11-862 E., 2012/51 K. sayılı ilamına atıfla, HMK m. 222/5'teki özel hükmün uygulanamayacağı durumlarda, karşı tarafın kendi defterini ibraz etmemesinin sonuçlarının HMK m. 220'deki genel kurallara tabi olduğu vurgulanmış ve davanın reddi kararı onanmıştır. Bu karar, bir tacirin salt kendi defter kayıtlarına dayanarak alacağını ispatlayamayacağını, iddiasını destekleyen bağımsız delillere de ihtiyaç duyduğunu açıkça göstermektedir.

İlgili Mevzuat Maddesi

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 222/3-5: "(3) Taraflardan birinin ticari defterlerindeki kayıtlar, sahibi ve lehine aleyhine olanlarla birlikte bir bütün olarak delil oluşturur... (5) Taraflardan biri tacir olmasa dahi, tacir olan diğer tarafın ticari defterlerindeki kayıtları ikrar etmiş sayılması için, kendisinin de bu kayıtları ikrar etmesi veya ispat yükü kendisine ait olan hususta, kayıtların sübutuna aykırı delil göstermemiş olması gerekir."

Bu düzenleme, ticari defterlerin ispat hukukundaki özel ve çift yönlü (ikili) rolünü açıkça yansıtmaktadır.

Dayanak Mevzuat

  • Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 222 (Ticari defterlerin delil niteliği)
  • Türk Ticaret Kanunu m. 64-88 (Ticari defter tutma yükümlülüğü)
  • Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 220 (Belge ibraz etmemenin sonuçları)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınıza özgü değerlendirme için bir avukatla görüşmeniz önerilir.