Performans Düşüklüğü Nedeniyle İşten Çıkarma Geçerli midir?
Performans Düşüklüğü Nedeniyle İşten Çıkarma Geçerli midir?
Kısa Cevap: 4857 sayılı İş Kanunu'nun 18. maddesi uyarınca işçinin performans ve verim düşüklüğü, geçerli fesih nedenlerinden biri olarak kabul edilir. Ancak Yargıtay'a göre bu nedenin geçerli sayılabilmesi için performans kriterlerinin önceden somut, ölçülebilir ve objektif biçimde belirlenmiş, işçiye bildirilmiş olması ve düşüklüğün geçici değil sürekli nitelik taşıması gerekir; aksi hâlde fesih geçersiz sayılır.
Detaylı Açıklama
Performans Düşüklüğünün Geçerli Fesih Nedeni Olarak Kabulü
İş Kanunu'nun 18. maddesi, işçinin yetersizliğinden kaynaklanan sebepleri geçerli fesih nedenleri arasında saymaktadır. Kanunun gerekçesinde, ortalama olarak benzer işi görenlerden daha az verimli çalışma, işçinin sahip olduğu niteliklerden beklenenden daha düşük performans gösterme, işe yoğunlaşmasının giderek azalması, öğrenme ve kendini geliştirmede yetersizlik gibi durumlar örnek olarak sayılmıştır. Bu sebepler dışında, işyeri personel yönetmeliği veya işyerine özgü performans değerlendirme sistemlerinde yer alan kriterlerin karşılanamaması hâlinde de geçerli fesih uygulanabilir.
Objektif Kriter Şartı
Performans veya verimlilik sonuçlarının geçerli nedene dayanak oluşturabilmesi için objektif ölçütlerin önceden belirlenmesi zorunludur. Bu standartlar işyerine özgü olmalı, aynı işi yapan tüm çalışanlara eşit şekilde uygulanmalı, gerçekçi ve makul olmalıdır. İşveren, performans kriterlerini önceden yazılı hâle getirmeli, performans değerlendirme formları hazırlamalı ve bu kriterleri işçiye tebliğ etmelidir. Kriterler işçiye bildirilmeden yapılan bir değerlendirme, geçerli fesih nedeni oluşturmaz.
Süreklilik Şartı: Geçici Düşüşler Yeterli Değildir
Performans düşüklüğünün geçerli neden sayılabilmesi için süreklilik göstermesi, yani tek seferlik veya şartlara bağlı geçici bir düşüş olmaması gerekir. İşçinin belirli bir alışma veya deneme süreci içinde gösterdiği performans, daha sonraki değerlendirmeler için işverenin kabul ettiği asgari çizgi sayılır; bu seviyenin sürekli olarak altına düşülmesi hâlinde geçerli neden doğabilir. Ayrıca işveren, yüksek performans beklentisinde haklı olduğunu ileri sürüyorsa, bu beklentiyi destekleyecek eğitim ve çalışma şartlarının iyileştirilmesi gibi imkânları sağladığını ispatlamalıdır.
Savunma Alma ve Son Çare İlkesi
Performans düşüklüğüne dayalı fesih de İş Kanunu m. 19 kapsamında olup, işçiden önce savunma alınması zorunludur. Ayrıca iş hukukunun temel ilkelerinden biri olan "fesihte son çare olma" ilkesi gereği işveren, performans düşüklüğü gösteren işçiyi doğrudan işten çıkarmadan önce; eğitim verme, başka bir pozisyonda görevlendirme gibi alternatif tedbirleri değerlendirmiş olmalıdır. Bu adımlar atlanarak yapılan fesihler, geçerli neden bulunsa dahi usul veya ilke ihlali nedeniyle geçersiz sayılabilir.
Yargıtay Uygulamasından Bir Örnek
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi'nin 2016/21031 E., 2016/23555 K. sayılı kararında, işçinin performans düşüklüğü gerekçesiyle feshedilen sözleşmesine ilişkin işe iade davasında yerel mahkemenin, bilirkişi raporu almadan ve işverenin işçiden savunma aldığına ilişkin beyanlarını yeterince araştırmadan, salt "fesihte son çare ilkesine uyulmadığı" gerekçesiyle davayı kabul ettiği tespit edilmiştir. Daire; performans ve verimlilik kriterlerinin objektif, önceden belirlenmiş ve işçiye bildirilmiş olup olmadığının, savunma alınıp alınmadığının ve işçinin hizmet süresinin eksiksiz araştırılması gerektiğini vurgulayarak, eksik incelemeyle karar verilmesinin bozmayı gerektirdiğine hükmetmiştir.
İspat Yükü: Performans Değerlendirme Sisteminin İşverence Kanıtlanması
Performans düşüklüğüne dayalı fesih davalarında ispat yükü işverendedir; işveren hem performans kriterlerinin önceden belirlendiğini ve işçiye duyurulduğunu, hem de işçinin bu kriterlerin altında kaldığını somut belgelerle (performans değerlendirme formları, hedef takip tabloları, yazılı uyarılar, eğitim kayıtları) kanıtlamalıdır. Sadece üst yöneticinin sözlü beyanına veya genel nitelikteki "yetersiz" ibarelerine dayanan fesihler, mahkemece yeterli görülmez. Ayrıca işveren, aynı dönemde benzer performans sorunları yaşayan diğer çalışanlara nasıl davrandığını da açıklayabilmeli; sadece belirli bir işçiye yönelik seçici bir uygulama varsa, bu durum feshin gerçek nedeninin performans olmadığı, başka (sendikal faaliyet, yaş, ayrımcılık gibi) bir nedene dayandığı şüphesini güçlendirir.
Performans Düşüklüğü ile İşçinin Sağlık Durumu Arasındaki İlişki
Bazı davalarda performans düşüklüğünün, işçinin iş kazası, meslek hastalığı veya başka bir sağlık sorunu nedeniyle geçici olarak ortaya çıktığı ileri sürülür. Bu durumda işveren, düşüklüğün sağlık sorunundan kaynaklandığını bilmesine rağmen işçiye uyum süreci tanımadan veya daha hafif görevlere geçiş imkânı sunmadan feshe gitmişse, bu fesih hem geçerli neden hem de ayrımcılık yasağı yönünden sorgulanabilir hâle gelir. İşçinin sağlık raporlarıyla belgelenen geçici performans düşüklüğü, kural olarak "süreklilik" unsurunu taşımadığından, bu tür durumlarda yapılan fesihler çoğunlukla geçersiz kabul edilmektedir.
Performans Düşüklüğüne Dayalı Feshin Kıdem ve İhbar Tazminatına Etkisi
Performans düşüklüğü geçerli bir fesih nedeni olarak kabul edilse de, bu bir haklı neden (derhal fesih) hâli değil, bildirim süreli (geçerli) fesih hâlidir; dolayısıyla işveren ihbar süresine uymak veya ihbar tazminatı ödemek, ayrıca işçinin bir yılı aşan kıdemi varsa kıdem tazminatını da ödemekle yükümlüdür. Bu durum, performans düşüklüğünü devamsızlık veya ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık gibi haklı nedenlerden ayıran temel farktır; işveren bu iki kavramı karıştırarak kıdem ve ihbar tazminatı ödemeden fesih yaparsa, işçi bu tazminatları ayrıca dava yoluyla talep edebilir.
İlgili Mevzuat Maddesi
4857 sayılı İş Kanunu Madde 18/1: "Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yetersizliği veya davranışları veya işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır."
Dayanak Mevzuat
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 18 (Fesih için geçerli sebep)
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 19 (Sözleşmenin feshinde usul)
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 20 (Fesih bildirimine itiraz ve usul)
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 21 (Geçersiz sebeple yapılan feshin sonuçları)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınıza özgü değerlendirme için bir avukatla görüşmeniz önerilir.