Deneme Süresinde İşten Çıkarılan İşçinin Hakları Nelerdir?
Deneme Süresinde İşten Çıkarılan İşçinin Hakları Nelerdir?
Kısa Cevap: 4857 sayılı İş Kanunu'nun 15. maddesine göre deneme süresi en çok iki ay, toplu iş sözleşmesiyle en çok dört ay olabilir. Bu süre içinde hem işçi hem işveren sözleşmeyi bildirim süresi vermeksizin ve ihbar ya da kıdem tazminatı ödemeksizin feshedebilir; buna karşılık işçinin çalıştığı günlere ait ücreti, varsa fazla çalışma ve diğer hakları saklıdır.
Detaylı Açıklama
Deneme Süresi Nedir ve Azami Süresi Ne Kadardır?
Deneme süresi, işveren ile işçinin birbirini tanıyıp iş ilişkisini sürdürmeye karar verip vermeyeceklerini sınamalarına imkân veren, iş sözleşmesine konulan isteğe bağlı bir kayıttır. İş sözleşmesine deneme kaydı konulması zorunlu değildir; taraflar isterlerse hiç deneme süresi öngörmeden de sözleşme yapabilir. Deneme kaydı konulduğunda ise süresi bireysel iş sözleşmelerinde en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmeleriyle bu süre en çok dört aya kadar uzatılabilir. Taraflarca daha uzun bir deneme süresi kararlaştırılsa dahi, aşan kısım geçersiz sayılır ve süre kanuni sınıra indirilir.
Deneme süresi, iş sözleşmesinin başladığı tarihten itibaren işlemeye başlar ve sözleşmede ayrıca belirtilmemişse takvim günü olarak hesaplanır. Belirli süreli iş sözleşmelerinde de deneme kaydı konulabilir; bu durumda deneme süresi, sözleşmenin toplam süresini aşamaz.
Deneme Süresinde Fesih Hakkı: Bildirimsiz ve Tazminatsız Ayrılma
Deneme süresinin en önemli sonucu, bu süre içinde her iki tarafın da iş sözleşmesini hiçbir bildirim süresine uymadan ve tazminat ödemeden feshedebilmesidir. İşveren, deneme süresi içinde işçiyi herhangi bir gerekçe göstermeden, ihbar öneli vermeden ve ihbar tazminatı ödemeden işten çıkarabilir; aynı şekilde işçi de deneme süresinde haber vermeden işi bırakabilir. Bu düzenleme, normal fesih hallerinde uygulanan bildirim sürelerine ve buna bağlı tazminat yükümlülüklerine bir istisna oluşturur.
Ancak bu geniş fesih serbestisi sınırsız değildir. Fesih hakkının dürüstlük kurallarına aykırı, kötüniyetli veya ayrımcı biçimde kullanılması hâlinde işçi, genel hükümlere dayanarak tazminat talep edebilir. Örneğin işçinin sendikal faaliyeti, şikâyeti ya da kanundan doğan bir hakkını kullanması nedeniyle deneme süresinde çıkarılması, kötüniyet veya sendikal tazminat gibi taleplerin önünü açabilir.
Çalışılan Günlerin Ücreti ve Sigorta Hakları
Deneme süresi içinde iş sözleşmesi feshedilse de işçinin bu süre içinde çalıştığı günlere ait ücreti, fazla çalışma ücreti, varsa prim ve ikramiye gibi hak edilmiş alacakları tam olarak ödenmelidir; bu alacaklar deneme kaydından etkilenmez. İşveren, deneme süresindeki işçiyi de işe başladığı günden itibaren Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirmek zorundadır; deneme süresinde çalışan işçi de sigortalı sayılır ve bu süre içinde iş kazası geçirmesi hâlinde tüm sosyal güvenlik haklarından yararlanır.
Deneme Süresinin Kıdem ve Yıllık İzne Etkisi
İş ilişkisi deneme süresinin sonunda devam ederse, deneme süresi işçinin kıdemine dâhil edilir; kıdem tazminatı ve yıllık izin hakkı hesaplanırken işe başlama tarihi esas alınır, deneme süresi başlangıcından itibaren geçen süre çıkarılmaz. Bu nedenle deneme süresi sonrasında çalışmaya devam eden ve daha sonra kıdem tazminatına hak kazanacak şekilde işten ayrılan işçinin kıdemi, deneme süresinin başladığı tarihten itibaren hesaplanır.
Deneme Süresinde Ayrımcı Fesih Mümkün müdür?
Deneme süresinde çalışan işçiler, genellikle altı aylık kıdem şartını doldurmadıklarından iş güvencesi hükümlerinden (işe iade davası açma hakkından) yararlanamazlar. Ancak bu durum, işverenin her türlü ayrımcı davranışından muaf olduğu anlamına gelmez; İş Kanunu'nun 5. maddesindeki eşit davranma ilkesi deneme süresinde de geçerlidir. İşçinin cinsiyeti, hamileliği, dini, sendika üyeliği gibi nedenlerle deneme süresinde işten çıkarılması hâlinde, işçi iş güvencesi tazminatı isteyemese de ayrımcılık tazminatı ile yoksun kaldığı hakları talep edebilir.
Benzer şekilde, işçinin iş kazası geçirmesi, hastalık nedeniyle rapor alması veya sendikal bir girişimde bulunması üzerine deneme süresinde çıkarılması da kötüniyetli fesih olarak değerlendirilebilir. Bu hâllerde işçi, iş güvencesi kapsamında olmadığı için işe iade talep edemese de, İş Kanunu'nun 17. maddesi çerçevesinde kötüniyet tazminatı (bildirim süresine ait ücretin üç katı tutarında) talep edebilir; ayrıca sendikal nedenle yapılan fesihlerde Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun özel hükümleri devreye girerek daha ağır bir tazminat sorumluluğu doğabilir.
Deneme Süresi Sonunda Sözleşmenin Kendiliğinden Devam Etmesi
Deneme süresi kaydı, sözleşmenin otomatik olarak sona ereceği anlamına gelmez; aksine deneme süresinin amacı tarafların birbirini tanımasıdır ve süre sonunda taraflardan biri açıkça fesih bildirimde bulunmazsa iş ilişkisi normal şartlarda, bildirim süreli fesih ve iş güvencesi hükümlerine tabi olarak devam eder. Uygulamada bazı işverenler, deneme süresinin bitimine yakın tarihte işçiyi performans gerekçesiyle çıkarmayı tercih etmektedir; bu durumda fesih tarihi deneme süresi içindeyse yine tazminatsız fesih mümkündür, ancak fesih bildirimi deneme süresi bittikten sonra yapılmışsa artık normal fesih usulüne (geçerli neden, savunma alma, ihbar süresi gibi) uyulması gerekir. Bu nedenle fesih tarihinin tam olarak deneme süresi içinde kalıp kalmadığının tespiti, uyuşmazlıklarda belirleyici bir unsurdur.
Uygulamada sıkça sorulan bir diğer konu da, işçinin deneme süresi boyunca birden fazla kısa süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılıp çalıştırılamayacağıdır. Aynı işveren nezdinde, aynı iş için art arda birden fazla deneme süreli sözleşme yapılması, kanunun öngördüğü azami iki (veya toplu sözleşmeyle dört) aylık sınırı dolaylı yoldan aşmak anlamına geleceğinden, Yargıtay bu tür uygulamaları muvazaa olarak değerlendirip gerçek deneme süresinin ilk sözleşmenin başlangıcından itibaren hesaplanması gerektiğine hükmetmektedir.
Deneme Süresinde Ücret, Sosyal Haklar ve Sigorta Yükümlülüğü
Deneme süresi, işçinin diğer temel haklarını ortadan kaldırmaz; deneme süresindeki işçi de tam işçi statüsündedir ve aynı işi yapan kadrolu çalışanlarla eşit ücret ve sosyal haklara (yemek, yol, prim gibi) sahip olmalıdır. İşverenin, "deneme süresindesin" gerekçesiyle işçiye daha düşük ücret ödemesi veya sosyal haklardan mahrum bırakması, İş Kanunu m. 5'teki eşit davranma ilkesine aykırılık oluşturur. Ayrıca işveren, deneme süresindeki işçiyi de işe başladığı günden itibaren sigortalı olarak bildirmekle yükümlüdür; sigortasız geçirilen deneme süresi, hem idari para cezasına hem de işçinin dava yoluyla hizmet tespiti istemesine yol açabilir.
İlgili Mevzuat Maddesi
4857 sayılı İş Kanunu Madde 15: "Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır."
Dayanak Mevzuat
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 15 (Deneme süreli iş sözleşmesi)
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 5 (Eşit davranma ilkesi)
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 8 (Sigortalılığın bildirimi)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınıza özgü değerlendirme için bir avukatla görüşmeniz önerilir.