Çek İptali Davası Nasıl Açılır?
Çek İptali Davası Nasıl Açılır?
Kısa Cevap: Çek iptali davası, çeki elinde bulunduran (hamil olan) kişinin, çekin kendi iradesi dışında elinden çıkması (kaybolma, çalınma, yanma gibi) hâlinde açabileceği bir davadır. Davacı; çekin kıymetli evrak niteliğini taşıdığını, kendi iradesi dışında elinden çıktığını ve zayi tarihinde çeke hamil olduğunu ispatlamalıdır. Keşidecinin (çeki düzenleyenin) bu davayı açma hakkı bulunmamaktadır.
Detaylı Açıklama
Zayi Nedeniyle İptal Davasının Amacı
Kıymetli evrak, senette yazılı hakkın senetle özdeşleşmesi sonucunu doğurur; bu nedenle senet kaybolduğunda, hak da fiilen kullanılamaz hâle gelebilir ve daha kötüsü, senedi ele geçiren kötü niyetli bir üçüncü kişi bu hakkı kullanmaya çalışabilir. Zayi nedeniyle iptal davası, bu riske karşı hamile, hem çekin bankaca ödenmesini önleme (ödeme yasağı) hem de kaybolan senedin hükümsüz kılınmasını sağlama imkânı verir.
Davayı Açma Hakkına Sahip Olanlar
TTK m. 757 ve 780 hükümleri çerçevesinde, zayi nedeniyle iptal davasını açma hakkı, zayi tarihinde senedin hamili olan kişiye aittir; keşideci (çeki düzenleyen kişi) senedin hamili değilse bu davayı açma hakkına sahip değildir. Davacı, zayi olduğu bildirilen çekin bu özellikleri taşıdığını (geçerli bir çek olduğunu, kayıtsız şartsız bir bedel ödeme vaadi içerdiğini) ve kendisinin zayi tarihindeki hamili olduğunu ispatlamak zorundadır.
Yargıtay Uygulamasından Bir Örnek
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2014/16056 E., 2015/776 K. sayılı kararında, bir şirketin zayi olduğunu ileri sürdüğü çek için ödeme yasağı konulması ve çekin iptali talebiyle açtığı davada, zayi nedeniyle iptal davasının kabul şartları ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Kararda; zayi edildiği bildirilen evrakın kıymetli evrak niteliğini taşıması, kıymetli evrakın davacının kendi iradesi dışında elinden çıkmış olması, zayi edilen evrakın kimin elinde olduğunun bilinmemesi ve davacının zayi edildiği bildirilen evraka hamil olması gerektiği vurgulanmış; ayrıca keşidecinin zayi nedeniyle iptal davası açma hakkının bulunmadığı belirtilmiştir. Mahkeme, somut olayda ibraz edilen belgelerin TTK'nın 780. maddesindeki şartları taşımayan, imzasız boş çek yaprakları niteliğinde olduğunu tespit ederek davanın reddini onamıştır. Bu karar, zayi davası açarken senedin gerçek bir çek olduğunun ve davacının hamillik sıfatının titizlikle ispatlanması gerektiğini göstermektedir.
Davanın Açılması ve Ödeme Yasağı
Zayi nedeniyle iptal davası, çekin ödeneceği banka şubesinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılır. Davacı, dava ile birlikte veya dava açmadan önce mahkemeden, çekin bankaca ödenmesini önlemek için "ödeme yasağı" (tedbir) kararı talep edebilir. Mahkeme, davacının hamillik sıfatını ve zayi iddiasını ilk bakışta değerlendirerek bu tedbire karar verebilir.
İlgili Mevzuat Maddesi
Türk Ticaret Kanunu m. 757 (bono ve çeke de uygulanan genel hüküm): "Zayi olan bir kıymetli evrakın hamili, mahkemeden bu senedin iptaline karar verilmesini isteyebilir." Türk Ticaret Kanunu m. 780: çekin asli unsurlarını (kayıtsız şartsız ödeme emri, bedel, tarih, imza vb.) düzenler; bu unsurları taşımayan bir belge çek sayılmaz ve zayi davasına konu olamaz.
Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde, zayi davasının başarıyla sonuçlanması için öncelikle elde kalan belgenin (varsa fotokopi, dip koçan gibi) gerçek bir çek olduğunun kanıtlanması gerektiği anlaşılmaktadır.
Dava Sonucu
Mahkeme, zayi iddiasını ve hamillik sıfatını yeterli bulursa, çekin iptaline karar verir. Bu karar kesinleştiğinde, eski çek hukuken geçersiz hâle gelir ve hamil, iptal kararına dayanarak haklarını (örneğin keşideciden yeni bir çek talep etme veya doğrudan alacak davası açma) kullanabilir.
Dayanak Mevzuat
- Türk Ticaret Kanunu m. 757 (Zayi nedeniyle iptal)
- Türk Ticaret Kanunu m. 780 (Çekin unsurları)
- Türk Ticaret Kanunu m. 824 (Çeke uygulanan iptal hükümleri)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınıza özgü değerlendirme için bir avukatla görüşmeniz önerilir.