Boşanma Davasında Arabuluculuk Zorunlu mudur?
Boşanma Davasında Arabuluculuk Zorunlu mudur?
Kısa Cevap: Diğer bazı hukuk uyuşmazlıklarından farklı olarak, boşanma davası açılmadan önce arabulucuya gidilmesi kanunen zorunlu değildir; çünkü boşanma, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir statü davasıdır ve taraflar üzerinde serbestçe tasarruf edemedikleri bu haklarda arabuluculuk uygulanamaz. Taraflar yalnızca boşanmanın mali sonuçları (nafaka, tazminat, mal paylaşımı) konusunda isterlerse ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir.
Detaylı Açıklama
Boşanma Davalarında Arabuluculuk Dava Şartı Değildir
2012 yılında yürürlüğe giren 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve sonrasında bazı alacak ve ticari davalar için getirilen "zorunlu arabuluculuk" uygulaması, kira, işçi-işveren, ticari alacak gibi belirli uyuşmazlık türlerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasını dava şartı hâline getirmiştir. Dava şartı olması, bu tür uyuşmazlıklarda arabulucuya gidilmeden doğrudan dava açılması hâlinde mahkemenin davayı usulden (dava şartı yokluğundan) reddetmesi anlamına gelir. Ancak bu zorunluluk, boşanma davaları için öngörülmemiştir; bir kişi doğrudan aile mahkemesinde boşanma davası açabilir, dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunda değildir ve mahkeme bu nedenle davayı reddetmez.
Bu durum, işçi-işveren uyuşmazlıkları veya ticari alacak davalarıyla boşanma davalarının hukuki niteliğinin temelden farklı olmasından kaynaklanır; alacak davalarında taraflar arasındaki ilişki parasal bir edaya ilişkindir ve tarafların bu eda üzerinde anlaşma yapma serbestisi vardır, oysa boşanmada tartışılan konu kişinin medeni statüsüdür.
Bu nedenle bir avukat veya vatandaş, boşanma davası açmadan önce "arabulucuya gitmedim, dava şartı eksik" şeklinde bir itirazla karşılaşmayacağından emin olabilir; mahkemeler, boşanma dilekçelerini bu gerekçeyle usulden reddetmez. Ancak dava dilekçesinde nafaka, tazminat veya mal paylaşımına ilişkin taleplerin de birlikte ileri sürüldüğü hâllerde bile, bu taleplerin boşanma davasına bağlı (ferî) nitelikte olması nedeniyle yine arabuluculuk dava şartı aranmaz; zira bu talepler ancak boşanma kararı kesinleştiğinde hüküm ve sonuç doğurur ve bağımsız bir alacak davası gibi değerlendirilmez.
Neden Boşanmada Zorunlu Arabuluculuk Uygulanmaz?
6325 sayılı Kanun'un uygulama alanını belirleyen 1. maddesi, kanunun ancak "tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri" özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanacağını öngörür. Boşanma, kişinin medeni hâlini ve statüsünü ilgilendiren, kamu düzenini de yakından etkileyen bir konudur; evlilik birliğinin sona erdirilip erdirilmeyeceği, tarafların serbestçe anlaşarak belirleyebileceği değil, hâkimin kanunda sayılan sebeplerin varlığını denetleyerek karar vereceği bir husustur. Bu nedenle boşanma talebinin kendisi arabuluculuğa elverişli (arabuluculuğa konu edilebilir) bir uyuşmazlık olarak kabul edilmez; hatta anlaşmalı boşanmada bile taraflar sadece boşanma iradelerini ortaklaştırır, hâkim yine de kanundaki şartların (en az bir yıllık evlilik, hâkimin tarafları bizzat dinlemesi gibi) gerçekleşip gerçekleşmediğini denetler.
Bu yaklaşımın altında yatan temel düşünce, evlilik birliğinin salt tarafların özel bir sözleşmesi olmadığı, aynı zamanda toplumsal ve ailevi düzeni ilgilendiren bir kurum olduğu anlayışıdır. Bu nedenle kanun koyucu, boşanmanın bir arabulucu önünde "pazarlık konusu" yapılmasını uygun görmemiştir.
İhtiyari Arabuluculuk Mümkün müdür?
Taraflar, boşanmanın kendisi hakkında arabulucuya gidemeseler de, boşanmanın mali sonuçları olan nafaka miktarı, tazminat tutarı veya mal paylaşımı konularında isterlerse ihtiyari (gönüllü) olarak bir arabulucudan yardım alabilir. Bu şekilde varılan mutabakat, daha sonra anlaşmalı boşanma protokolüne dahil edilerek mahkemenin onayına sunulabilir; böylece arabuluculuk, boşanmanın kendisi için değil ama mali/kişisel sonuçlarının müzakere edilmesi için pratik bir araç olarak kullanılabilir. Özellikle mal varlığı karmaşık olan veya nafaka/tazminat miktarında ciddi görüş farkı bulunan çiftler için, dava öncesinde bir arabulucu desteğiyle anlaşmaya varmak, hem zaman hem de maliyet tasarrufu sağlayabilir.
İhtiyari arabuluculukta varılan anlaşma, kendiliğinden bir mahkeme kararı niteliği taşımaz; bu anlaşmanın hukuken bağlayıcı hâle gelmesi için mutlaka anlaşmalı boşanma protokolüne dönüştürülüp hâkimin onayından geçirilmesi veya ayrıca icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir. İhtiyari arabuluculuk sürecinde taraflar, Arabuluculuk Daire Başkanlığı'na kayıtlı sicildeki bir arabulucuyu birlikte seçer; arabulucu, tarafsız bir üçüncü kişi olarak tarafların kendi çözümlerini bulmalarına yardımcı olur, ancak taraflara bir çözüm dayatamaz veya hukuki tavsiye veremez.
Aile İçi Şiddet Durumunda Arabuluculuk Yasağı
Kanun, aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıkların hiçbir şekilde arabuluculuğa konu edilemeyeceğini açıkça düzenlemiştir. Bu nedenle 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında koruma kararı bulunan veya şiddet iddiası içeren boşanma süreçlerinde, mali konular için bile ihtiyari arabuluculuğa başvurulması uygun görülmez; bu durumda sürecin doğrudan mahkeme önünde yürütülmesi gerekir. Bu yasağın gerekçesi, şiddet mağduru tarafın arabuluculuk sürecinde gerçek iradesini özgürce ortaya koyamayabileceği, baskı altında dengesiz bir anlaşmaya zorlanabileceği kaygısıdır.
Bu nedenle, avukatlar müşterek aile içi şiddet iddiası bulunan dosyalarda, danışanlarını ihtiyari arabuluculuğa yönlendirmemeli, doğrudan mahkeme sürecini ve gerekiyorsa 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma tedbiri taleplerini önceliklendirmelidir. Arabulucular da mesleki etik kuralları çerçevesinde, görüşme sırasında şiddet veya baskı emarelerine rastlarsa süreci sonlandırmak ve tarafları mahkemeye yönlendirmekle yükümlüdür; bu, arabuluculuk mesleğinin kendi iç denetim mekanizmasının bir parçasıdır.
Gelecekte Değişiklik Beklentisi
Kamuoyunda tartışılan bazı yasa değişikliği önerilerinde, boşanma davası açılmadan önce arabuluculuk veya aile arabuluculuğu basamağının zorunlu hâle getirilmesi öngörülmektedir; bu önerilerin amacı, boşanma davalarının mahkemelerdeki iş yükünü azaltmak ve tarafları dava öncesinde uzlaşmaya yönlendirmektir. Ancak bu öneriler şu an için tasarı aşamasındadır ve henüz yasalaşmamıştır. Bu nedenle günümüzde boşanmak isteyen bir kişi, dilerse doğrudan dava açabilir; arabuluculuk başvurusu bir zorunluluk değil, sadece isteğe bağlı bir seçenektir. Bu alanda bir yasa değişikliği gerçekleşirse, sürecin ve bu makaledeki bilgilerin güncellenmesi gerekecektir. Bazı adliyelerde pilot uygulama olarak gönüllülük esasına dayalı aile destek/arabuluculuk birimleri kurulduğu da görülmektedir; bu birimler dava şartı niteliğinde olmaksızın, çiftlere anlaşmalı boşanma protokolü hazırlama sürecinde rehberlik etmektedir.
İlgili Mevzuat Maddesi
6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu Madde 1/2 – "Bu Kanun, yabancılık unsuru taşıyanlar da dâhil olmak üzere, ancak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümlenmesinde uygulanır. Şu kadar ki, aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir."
Dayanak Mevzuat
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 1 (Kapsam)
- 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun
- Türk Medeni Kanunu m. 166 ve devamı (Boşanma sebepleri)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınıza özgü değerlendirme için bir avukatla görüşmeniz önerilir.